مديريت بحران۳

مديريت بحران۳

 

«پژوهشى موردى در مديريت پيامبر اكرم(ص) در غزوه احزاب »

 



يكى از سرودهايى كه مسلمين مى خواندند, به مرد نيكوكارى مربوط مى شد به نام جعيل كه به گفته واقدى, زشت روى و مبتلا به بيمارى پوستى بود اما در جريان حفر خندق همكارى مى كرد. پيامبر اكرم(ص) نام او را از جعيل به عمرو تغيير دادند و به همين مناسبت مسلمين اين بيت را سروده و دسته جمعى تكرار مى كردند:

سماه من بعد جعيل عمرا

و كان للباس يوما ظهرا

گفته اند پيامبر اكرم(ص) هم با تكرار آخرين كلمات هر مصرع با آنان همراهى مى كرد.(25)

د ـ يكى ديگر از تدابير پيامبر اكرم(ص) در مديريت نيروى انسانى, استفاده موثر از همه نيروهاى درگير در حفر خندق بود, به طورىكه از سست ايمانان و حتى منافقين هم در حد مطلوب بهره بردارى و استفاده مى شد. برخلاف روش هاى تنبيهى و انضباطى موجود در جوامع مختلف, مخصوصا در شرايط جنگى, در جريان غزوه احزاب, توبيخ و تنبيه مستقيم افراد خاطى و قاصر در انجام وظيفه توسط پيامبر ديده نشده است. پيامبر اكرم(ص) نظامى را طراحى كرده بودند كه در آن فرد خاطى خود به خود سرشكسته و شرمسار مى شد. به نقل واقدى در جريان حفر خفدق اگر از كسى سستى مى ديدند به او مى خنديدند.(26)

چنين بود كه افراد سست ايمان و منافق هم از ترس ريشخند ديگران, ناگزير از كاركردن بودند. البته چنان كه قرآن به صراحت فرموده است, اين گروه ها به بهانه هاى مختلف از زير كار شانه خالى مى كردند.(27) اما اين شيوه عمل پيامبراكرم(ص) و مومنان باعث شده بود كه آنان گستاخ نشوند, ضمنا براى آنان حقى در همراهى با مومنان ايجاد نشده و در حد امكان از توانايى هاى آن ها هم بهره بردارى مى شد.

 


) ارتباطات

ارتباط پيامبر اكرم(ص) در جريان غزوه خندق با نيروهاى اسلام, مستقيم و بى واسطه بود. كسانى كه مسئوليت خبررسانى و ابلاغ فرامين رسول خدا(ص) را به واحدهاى مختلف و گزارش مسائل و مشكلات واحدها را به آن حضرت عهده دار بودند, به طور مستقيم با آن حضرت ديدار مى كردند. مسلمين قريب به 35 اسب در اختيار داشتند كه در جريان حفر خندق و نيز پس از آن در جريان محافظت از خندق جهت هماهنگى وايجاد ارتباط و خبر رسانى سريع, استفاده مى شد. پس از حفر خندق, مسلمين براى خندق درهايى قرار دادند (احتمالا هشت در), هر يك از اين درها نگهبانانى داشت و زبير بن عوام به عنوان فرمانده كل, بر آنان نظارت مى كرد.(28) ارتباط ميان اين دروازه ها كه در نقاط حساس و استراتژيك خندق تعبيه شده بود توسط عبادبن بشر, سرپرست نگهبانان چادر فرماندهى كه پيامبراكرم(ص) در آن مستقر بودند, با سرعت تمام و با استفاده از اسب انجام مى شد.

هم چنين پس از اتمام كار حفر خندق و استقرار نيروها در دو طرف آن, پيامبر اكرم(ص) كلمات يا عباراتى را تعيين فرموده بودند كه هم به منزله اسم رمز تلقى مى شد و واسطه شناسايى بود و هم جهت خبررسانى سريع مورد استفاده قرار مى گرفت. هم چنين شعارهاى ويژه اى جهت برقرارى ارتباط مسلمين با يكديگر و با چادر فرماندهى كه در دامنه كوه سلع مستقر بود, از سوى حضرت تعيين شده بود. به مجرد برخورد با موقعيت ويژه, افرادى كه مستقيما با آن موقعيت روياروى مى شدند, موظف بودند شعار خاصى ـ مثلا الله اكبر ـ را تكرار و ديگر نيروها را از موقعيت خود آگاه سازند. از طريق همين شبكه ارتباط سريع, مسلمين چند بار از رخنه و نفوذ نيروهاى دشمن آگاه شده, به موقع آن را دفع كردند.(29)

نكته در خور توجه اين كه, همه اين اسامى رمز و واژگان ارتباطى بار ارزشى داشت. گاهى هم از شعاردادن دسته جمعى براى تدارك جنگ روانى عليه دشمن استفاده مى شد.

 

 

 

) نظارت و كنترل

چنان كه قبلا هم اشاره شد, نظارت پيامبر اكرم(ص) بر عملكرد افراد در جريان حفر خندق نظارتى غير مستقيم بود. طراحى نظام تقسيم كار دقيق و رقابت ايجاد شده ميان گروه هاى عمل كننده, موجب ايجاد نظام نظارت و كنترل همگانى و عمومى شده بود, به گونه اى كه مى توان گفت همه افراد خندق بركار يكديگر نظارت و كنترل داشتند. در عين حال نوعى حضور و غياب غير مستقيم هم نسبت به شاغلين در حفر خندق اعمال مى شد, بدين ترتيب كه هر كس ناگزير از ترك موضع مإموريت بود از شخص رسول اكرم(ص) اجازه مى گرفت و اين به عنوان يك روحيه عمومى كه جنبه ارزشى هم داشت, در آمده بود. چنان كه قرآن مجيد هم در سوره احزاب اشاره فرموده است, يكى از ملاك ها و مشخصه هاى تعيين اعتقاد و ايمان افرا, اجازه گرفتن از پيامبر اكرم(ص) جهت غيبت موقت بود.

بنابراين, وجه بارز نظام نظارتى پيامبر اكرم(ص) طراحى نظامى بود كه براساس آن نوعى نظارت همگانى و خودجوش در ميان نيروهاى اسلامى ايجاد شده بود. اين نظام نظارتى كه بر مبناى اعتماد كامل ميان رهبر و رهروان طراحى شده بود مى توانست موجب تقويت اعتماد به نفس و بارورى شخصيت افراد شود.

با توجه به مجموعه عوامل فوق بود كه پيامبر اكرم(ص) موفق شدند كار عظيم و شگفت انگيز حفر خندق را در مدت كوتاه (كمتر از ده روز) به انجام رسانند. سرانجام, در اين غزوه قدرت رهبرى و مديريت رسول الله(ص) توانست احزاب را شكست دهد و آخرين تهاجم سپاه متحد شرك و كفر را ناكام كند.

 

 

 

 

 

 



پاورقيها:
1. همان, آيات 12ـ13.
2. همان, آيه 18.
5. همان, آيه 19.
6. محمدبن عمر واقدى, همان, ج 2, ص ;338 محمدبن جريرطبرى, همان, ص 1069 و محمدابراهيم آيتى, تاريخ پيامبر اسلام (تهران, دانشگاه تهران, 1362) ص 381.
7. محمد ابراهيم آيتى, همان, ص 382.
8. محمدبن جريرطبرى, همان, ج 2, ص 1070.
9. در جريان حفر خندق هر يك از مهاجر و انصار سعى مى كردند سلمان را كه براى اولين بار دراقدامات جمعى مسلمين شركت مى كرد, به خود نسبت دهند.
. عضو هيئت علمى گروه تاريخ ـ دانشگاه الزهرإ (س) عضو هيئت علمى گروه تاريخ ـ دانشگاه الزهرإ (س)
. ابن هشام, السيره النبويه (مصر, 1355ق) ج 3, ص ;224 هم چنين محمدبن جرير طبرى, محمدبن عمر واقدى و ابن سعد, شروع اين غزوه را در ذيقعده سال پنجم دانسته اند.

0. ابن سعد, طبقات, ج 2, ص 51.

1. محمدبن عمر واقدى, همان, ج 2, ص 336 و ابن سعد, همان.
2. محمدبن عمر واقدى, همان.
3. ر.ك: همان و ابن سعد, همان.
4. ر.ك: محمدبن عمر واقدى, همان, ص 334 و ابن سعد, همان, ص 52.
5. ابن هشام, همان, ص 227 و محمدبن عمر واقدى, همان, ص 335.
6. محمدبن عمر واقدى, همان, ص 332.
7. ((و يستاذن فريق منهم النبى يقولون ان بيوتنا عوره وما هى بعوره ان يريدون الا فرارا)) (احزاب(33) آيه 13).
8. يعقوبى, تاريخ, ج 1, ص 409.
9. ر.ك: محمدبن عمر واقدى, همان, ص 346-353.
. بقره(2) آيه ;214 آل عمران(3) آيات 26-;27 نور(24) آيات 62-64 و احزاب (33) آيات 9-25.
. محمد بن عمر واقد (معروف به واقدى), مغازى, تحقيق الدكتور مارسدن جونس (بيروت, بى نا, 1409) ج2, ص 331.
. همان, ص 332.
. واقدى, همان, ج 2, ص ;335 ابن هشام, همان, ج 3, ص 230 و محمد بن جريرطبرى, تاريخ الرسل و الملوك, ج 3, ص 1073.
7. ابن هشام, همان, ص 231.
. محمدبن عمر واقدى, همان, ج 1, ص 343.
. همان, ج 2, ص 333.
------------------------

علي‌محمد ولوى
خبرگزاري فارس

 

 

 

 

 

Javad Akbari

http://Sacredzigoorat.persianblog.ir

 

  
نویسنده : جواد اکبری ; ساعت ۸:٥۱ ‎ق.ظ روز چهارشنبه ۱٠ آبان ،۱۳۸٥