شیوه های تبلیغی پیامبر(ص)۱

 

شیوه های تبلیغی پیامبر(ص)۱

 

         
پيش گفتار

هر مكتبى پيامى براى جامعه دارد و مردم را به پذيرش آن فرامى‏خواند و در اين جهت از روش‏هاى ويژه‏اى بهره مى‏جويد كه بااهداف اصلى آن مكتب وابسته است. تمامى پيامبران از حضرت‏آدم(ع) تا منجى بشريت‏حضرت خاتم(ص) از جانب خداوند مبعوث شدندتا انسان را از ظلمت و جهل به نور علم و هدايت و از تنگناى‏طبيعت‏به وادى بى‏انتهاى معنويت و از ظلم و شقاوت به عدل وكرامت و از پرستش بت‏ها به عبادت خدا و از اطاعت اغيار و اشراربه استجابت اوليا و رسولان رهنمون شوند. پيام الهى پيامبران رابا توجه به شرايط اجتماعى و فرهنگى جوامع بر سه محور توحيد،نبوت و معاد پايه‏گذارى شده است. وجه تمايز اين دعوت‏ها دركيفيت‏بيان آن محورها و تبيين مسايل فرعى مطابق فهم و شعورمردم است. گرچه روش تبليغى هر يك از پيامبران داراى ارزش ويژه‏خود مى‏باشد.

اما در اين نوشتار تنها به شيوه‏هاى تبليغى پيامبر خاتم(ص)خواهيم پرداخت.



عرب پيش از اسلام

در آغاز به طور اختصار وضع جهان عرب و وقايع تاريخى و اجتماعى‏عرب جاهليت را از نظر مى‏گذرانيم.

جملات كوتاه و گهربار اميرالمؤمنين(ع) تا حدودى روشنگر اخلاق وروحيات جامعه عرب پيش از اسلام و شاهد زنده‏اى بر انحطاط فكرى وفساد اخلاقى آنان است. (1) ايشان مى‏فرمايند:

خداوند، محمد(ص) را بيم دهنده جهانيان و امين وحى و كتاب خودمبعوث كرد و شما گروه عرب در بدترين آيين و پست‏ترين جاها به‏سر مى‏برديد. در ميان سنگلاخ‏ها و مارها اقامت داشتيد، آب‏هاى‏لجن‏آلود مى‏آشاميديد و غذاهاى خشن (مانند آرد هسته خرما وسوسمار) مى‏خورديد و خون يكديگر را مى‏ريختيد. و از خويشاوندان‏دورى مى‏كرديد.

بت‏ها در ميان شما برپا بود و از گناهان اجتناب نمى‏كرديد. (2)

قرآن نيز اين موضوع را گوشزد و مى‏فرمايد:

(و كنتم على شفا حفره من النار فانقذكم منها). (3)

جريان «اسعدبن زراره‏» نيز مى‏تواند روشن‏گر بسيارى از نقاطزندگى مردم حجاز باشد. (4)

رسول گرامى(ص) در پاسخ به پرسش او دوآيه زير را تلاوت فرمودند. دقت در معناى اين آيات به خوبى وضع‏آن دوران را روشن مى‏سازد.

(قل تعالوا اتل ما حرم ربكم عليكم الا تشركوا به شيئا وبالوالدين احسانا ولا تقتلوا اولادكم من املاق نحن نرزقكم واياهم ولا تقربوا الفواحش ما ظهر منها و ما بطن ولا تقتلواالنفس التى حرم الله الا بالحق ذلكم وصاكم به لعلكم تعقلون ولاتقربوا مال اليتيم الا بالتى هى احسن حتى يبلغ اشده و اوفواالكيل والميزان بالقسط لا نكلف نفسا الا وسعها و اذا قلتم‏فاعدلوا و لو كان ذا قربى و بعهد الله اوفوا ذلكم وصاكم به‏لعلكم تتقون. (5)

مضمون‏هاى اين دو آيه گواه بر اين است كه تمامى اين خصلت‏هاى‏ناروا دامن‏گير توده عرب بود و براى همين جهت رسول خدا(ص) نخست‏اين دو آيه را تلاوت كرد تا اهداف رسالتش معلوم شود. (6)

تفكر اعراب در باره خداوند و معاد بسيار خرافى و افسانه پرستى‏بسيار رايج‏بود. زن ضعيف بود و تحقير و مظلوم واقع مى‏شد.

آنان قبايلى پراكنده و ملتى خموش و راكد بودند. (7) نه از علم ومذهب در بين آنان نشانى بود (8) و نه از سواد بهره‏اى برده‏بودند. (9)

در چنين جامعه‏اى پيامبر گرامى‏اسلام(ص) مبعوث گشت. او عرب را ازتاريكى‏ها به سوى نور هدايت كرد. و از آنان امتى پديد آورد كه‏از گمنامى به سوى شهرت و از سستى به سوى بيدارى و از پستى به‏سوى فراز رفتند. و هنوز يك قرن نگذشته بود كه يك پاى در هند ويك پاى ديگر در اندلس نهادند. (10)

عوامل موفقيت تبليغى پيامبر(ص)

قبل از بررسى روش‏هاى تبليغ، به شناسايى عواملى كه موجب توفيق‏پيامبر گرامى اسلام(ص) شد، مى‏پردازيم: اولين ركن مهم در تبليغ‏پيامبر(ص) ويژگى‏هاى برتر پيام ايشان بود.

معارف برتر

اگر محتواى پيام رسول خدا(ص) داراى اين ويژگى‏ها نبود، حتى درصورت وجود زمينه مساعد، تبليغ يك تلاش كور و بى‏حاصل بود.

اين ويژگى‏ها عبارتند از:

اول: قابليت اثبات و استدلال

پيامبر(ص) پيام خويش را با منطق و استدلال بيان مى‏فرمود. معارف‏دينى زمينه پذيرش عقلى داشت و ابهام‏ها و تاريكى‏ها را از اذهان‏مى‏زدود.

دوم: هم‏سويى با احساسات عالى

اقناع احساسات متعالى از سوى اسلام موجب شد تا افراد به سهولت‏در راه هدف‏هاى مكتب فداكارى كنند و جان‏هايشان را ضامن اجراى‏احكام مكتب قرار دهند.

سوم:هماهنگى با نيازهاى بشر

هماهنگى معارف دينى با نيازهاى فطرى و طبيعى بشر باعث‏شد تانه تنها وحى آسمانى را عقل‏ها بپذيرند، بلكه در عمق روح بشر هم‏رسوخ كند هم چنان كه قرآن مى‏فرمايد: (و يخرون للاذقان يبكون ويزيدهم خشوعا). (11)

شناخت دقيق و همه جانبه مخاطبين

از اصول مهم تربيتى واقع‏بينى است. در هر تبليغ كارآمد در آغازبايد ويژگى‏هاى مخاطب را به خوبى شناخت. آن گاه با رفع موانع وبه كارگيرى عوامل مؤثر و مراقبت مستمر زمينه پيشرفت معارف‏دينى را فراهم آورد.

پيامبر گرامى(ص) در ميان عرب رشد و نمو كرده، با اوضاع جامعه‏آشنا و از معيارها و امور مورد توجه آن‏ها باخبر بود.

همين امر باعث‏شد تا پيامبر(ص) بتواند زمينه مناسب بيان مطالب‏خود را مهيا كنند.

در اين جا به پاره‏اى از روش‏هايى كه پيامبر(ص) به كار بست تابتواند در مخاطب زمينه مساعدى به وجود آورد، اشاره مى‏شود.

مهمترين آن‏ها عبارتند از:

اول: شناخت ظرفيت مخاطبين و آمادگى مخاطبين

بايد دانست كه همه مخاطبين از آن‏چنان ظرفيتى برخوردار نيستندكه در وهله نخست‏به دعوت، پاسخ مثبت دهند. پيامبر نيز با توجه‏به همين نكته اقدام به تبليغ فرمود. اذيت و آزارهاى فراوان رابه جان خريد و از دعوت به اسلام دست‏بر نداشت. (12) همچنين افراداز ظرفيت‏ها و استعدادهاى متفاوتى بهره‏مندند. لذا پيامبرگرامى(ص) با عنايت كامل به ميزان پذيرش و استعداد هر فرد،دعوت خود را ابلاغ مى‏فرمودند. تبليغى كه از انعطاف برخوردارنباشد، ناكارآمد و خستگى آور است. پيامبر گرامى در اين باره‏مى‏فرمايند:

«امرنا معاشر الانبياء ان نكلم الناس بقدر عقولهم‏». (13)

دوم: ارتباط سازنده با همه اقشار و جاذبه قوى

حضرت رسول(ص) با اقشار و همه گروه‏هاى سنى ارتباط داشت.

دعوت پيامبر(ص) پير و جوان، زن و مرد، فقير و غنى، باسواد وبى‏سواد، را شامل مى‏شد.

قرآن در اين باره مى‏فرمايد:

(رحمه للعالمين); (14)

(هدى للناس) (15) ;

(كافه للناس); (16)

(للعالمين نذيرا). (17)

سوم: استفاده از روش‏هاى مناسب

روش هدايت پيامبر(ص) براى همه گروه‏ها و طبقات يكسان نبوده وهر گروه يا فردى را به شيوه‏اى خاص دعوت مى‏فرمود. گاه فردى بايك جرقه هدايت مى‏شد و گاه موج و تلاطمى شديد براى دعوت، ضرورت‏داشت. براى دعوت اهل كتاب، بر مشتركات تاكيد و كافران را به‏تفكر و تامل و خردورزى دعوت مى‏فرمود.

چهارم: توجه به نيازهاى بشرى، زمينه مناسب ابلاغ

هر فرد آن هنگام تعادل و توازن خويش را باز مى‏يابد كه نيازهاى‏جسمى و روحى او تامين شده باشد.

قرآن مى‏فرمايد:

(فليعبدوا رب هذا البيت الذى اطعمهم من جوع و امنهم من‏خوف). (18)

اين آيه شاهد بر اين مطلب است كه خداوند با عنايت‏به‏رفع دو نياز طبيعى بشر امر به پرستش مى‏كند در متون اسلامى نيزاين نكته مورد توجه قرار گرفته است. اميرالمؤمنين(ع)مى‏فرمايد:

«ان للقلوب شهوه و اقبالا و ادبارا فاتوها من قبل شهوتها واقبالها فان القلب اذا اكره عمى‏». (19)

قلب آدمى داراى (دو حالت) در ميل و رغبت و اكراه و تنفر است.

از در ميل و رغبت آن وارد شويد چرا كه روح و روان آدمى وقتى‏چيزى را ناخوش دارد نابينا مى‏شود.

ويژگى‏هاى مبلغ

ويژگى‏هاى فردى پيامبر(ص) از مهم‏ترين عوامل توفيق حضرت به شمارمى‏آيد. هيچ تبليغى بالاتر از شايستگى مبلغ و عمل به گفتار خودنيست.

امام صادق(ع) در روايتى شرايطى را كه براى پيشبرد هر كارى واز جمله تبليغ دين است را چنين بر مى‏شمارد.

«فاذا اجتمعت النيه والقدره و التوفيق و الاصابه و هنالك تمت‏السعاده‏». (20)

هنگامى كه نيت و قدرت و توفيق و صائب بودن در عملى جمع شدندسعادت و وصول به هدف حاصل شده است. اگر چه اين ويژگى‏ها تمام وكمال در پيامبر(ص) بوده است، براى آشنايى كامل شرح بيشترى رامى‏آوريم.

 

 

ادامه دارد...

 

 

 

 

Javad Akbari

http://Sacredzigoorat.persianblog.ir

 

  
نویسنده : جواد اکبری ; ساعت ٩:۱٥ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٩ آبان ،۱۳۸٥